Chapitre d’ouvrage

9. Le lieu de la restauration sacramentelle

Pages 443 à 478

Citer ce chapitre


  • Iogna-Prat, D.
(2009). 9. Le lieu de la restauration sacramentelle. La Maison Dieu : Une histoire monumentale de l'Eglise au Moyen Age (v. 800-v. 1200) (p. 443-478). Le Seuil. https://shs.cairn.info/la-maison-dieu-une-histoire-monumentale-de-l-eglise-au-moyen-age-v-800-v-1200--9782020862578-page-443?lang=fr.

  • Iogna-Prat, Dominique.
« 9. Le lieu de la restauration sacramentelle ». La Maison Dieu Une histoire monumentale de l'Eglise au Moyen Age (v. 800-v. 1200) Le Seuil, 2009. p.443-478. CAIRN.INFO, shs.cairn.info/la-maison-dieu-une-histoire-monumentale-de-l-eglise-au-moyen-age-v-800-v-1200--9782020862578-page-443?lang=fr.

  • IOGNA-PRAT, Dominique,
2009. 9. Le lieu de la restauration sacramentelle. In : La Maison Dieu Une histoire monumentale de l'Eglise au Moyen Age (v. 800-v. 1200) Paris : Le Seuil. L'Univers historique, p.443-478. URL : https://shs.cairn.info/la-maison-dieu-une-histoire-monumentale-de-l-eglise-au-moyen-age-v-800-v-1200--9782020862578-page-443?lang=fr.

Notes

  • [1]
    L’interrogation se limite aux deux concordances suivantes : Patrologia latina Database et Cetedoc Library of Christian Latin Texts-5, ainsi qu’aux grands dictionnaires d’usage courant : F. Gaffiot, Dictionnaire latin-français, nouv. éd. revue et augmentée par P. Flobert, Paris, 2000 ; A. Blaise, Dictionnaire latin-français des auteurs chrétiens, Turnhout, 1954 ; Id., Lexicon latinitatis Medii Aeui, Turnhout, 1975 ; Id., Le vocabulaire latin des principaux thèmes liturgiques, Turnhout, 1966 ; J.F. Niermeyer, Mediae latinitatis lexicon minus, Leiden, 1976 ; Novum glossarium mediae latinitatis, éd. F. Blatt, Hafniae, 1957.
  • [2]
    Voir ci-dessus, p. 296-298.
  • [3]
    Pseudo-Denys, Theologia mystica, trad. Jean Scot (Érigène), PL 122, col. 1173.
  • [4]
    Excellentes introductions aux questions de vocabulaire au cœur des débats de théologie sacramentelle, dans L’Église en prière, I, p. 262-268, et dans DEMA, II, s.v. « Sacrements », p. 1355-1357 (Ph. Capelle, A. Vauchez).
  • [5]
    C. Mohrmann, « Sacramentum dans les plus anciens textes chrétiens », dans Ead., Études sur le latin des chrétiens, I, p. 233-244.
  • [6]
    Isidore de Séville, Étymologies VI (De libris et officiis ecclesiasticis), 19 (De officiis), 40 : « Quae ob id sacramenta dicuntur, quia sub tegumento corporalium rerum uirtus diuina secretius salutem eorumdem sacramentorum operatur ; unde et a secretis uirtutibus uel a sanctis sacramenta dicuntur. »
  • [7]
    Ibid., 41 : « Quae ideo fructuose penes Ecclesiam fiunt, quia sanctus in ea manens spiritus eundem sacramentorum latenter operatur effectum. »
  • [8]
    Voir ci-dessus, p. 350.
  • [9]
    T.-C. Fornek, Die Feier der Dedicatio ecclesiae, Annexe, n° 528 (= Antiphonale missarum sollemnia, 100). On retrouve l’expression dans un ancien graduel : T.D. Kozachek, The Repertory of Chant for Dedicating Churches, p. 88.
  • [10]
    Par exemple, Raymond Lulle, Liber disputationis christiani et Homeri Sarraceni, II, 1, dans Id., Opera latina, éd. A. Madre, Turnhout, 1998 (CCCM, 114), p. 221, l. 941-942 : « … Christus potest esse eodem tempore in multis locis sacramentaliter, quia Deus est homo ubique. »
  • [11]
    Bonaventure, Sermones dominicales, 36, 2, éd. J.-G. Bougerol, Grottaferrata, 1977 (Bibliotheca Franciscana scholastica Medii Aeui, 27), p. 380-381, l. 29-30 et 70 ; le sermon est un commentaire de l’expression « domus mea » employée par le Christ (Lc 19, 46), interprétée comme un processus d’appropriation par Dieu et son Fils de « leur » maison, sur la Terre comme au Ciel.
  • [12]
    Paris, BnF, lat. 5286, fols. 107 r et 127 r ; la première peinture est à rapprocher de l’illustration de la Vie et martyre de saint Denys, par Yves de Saint-Denis, ms Paris, BnF, Fr. 2092, fol. 75 v. Pour une étude plus détaillée, voir Ch. Sterling, La peinture médiévale à Paris, 1300-1500, Paris, 1987, p. 60, et N. Ensergueix-Luthereau, Recherches sur l’iconographie du chantier de construction, catalogue, I, fiches signalétiques n° ME 14037 et 14038. Sur l’œuvre d’Yves de Saint-Denis, voir G.M. Spiegel, The Chronicle Tradition of Saint-Denis. A Survey, Brookline (Mass.)-Leyden, 1978 (Medieval Classics : Texts and Studies, 10), p. 113-115 et Ead., « The cult of Saint Denis and Capetian Kingship », dans The Past as Text, p. 138-162 (p. 148-150).
  • [13]
    Sur l’iconographie de la dédicace d’église, voir É. Palazzo, L’évêque et son image, p. 307-356.
  • [14]
    « Vos decet agnosse loca que sunt hec ueneranda/Ergo pro posse domino est hec sacra preparanda. »
  • [15]
    « Noli tristari si potus sint tibi rari/Sed uas consigna si sumes pocula digna. »
  • [16]
    Voir ci-dessus, chap. 5.
  • [17]
    Sur la controverse eucharistique, dont les termes sont ici résumés de façon très schématique : J.-P. Bouhot, Ratramne de Corbie. Histoire littéraire et controverses doctrinales, Paris, 1976 (Études augustiniennes) ; J. de Montclos, Lanfranc et Béranger. La controverse eucharistique du xie siècle, Leuven, 1971 (Spicilegium sacrum lovaniense) ; Auctoritas und Ratio. Studien zu Berengar von Tours, éd. P. Ganz, R.E.B. Huygens, F. Niewöhner, Wiesbaden, 1990 (Wolfenbütteler Mittelalter Studien, 2).
  • [18]
    P. Browe, Die Verehrung der Eucharistie im Mittelalter, München, 1933 (Freiburg i. B., 1967) ; M. Rubin, Corpus Christi. The Eucharist in Late Medieval Culture, Cambridge, 1991.
  • [19]
    R. Recht, Le croire et le voir, chap. 3.
  • [20]
    G. Macy, « Commentaries on the Mass during the Early Scholastic Period », dans Id., Treasures from the Storeroom, p. 142-171 ; A. Rauwel, Expositio missae, auquel les développements qui suivent doivent beaucoup.
  • [21]
    Pour plus de détails, voir J.-A. Jungmann, Missarum sollemnia, III, p. 5-197.
  • [22]
    Te igitur, Memento, Communicantes, Hanc igitur, Quam oblationem, Qui pridie, Unde et memores, Supra quae, Supplices te rogamus, Nobis quoque peccatoribus, Per quem haec omnia, Per ipsum.
  • [23]
    Sur ce mouvement d’intériorisation, voir ci-dessous, p. 602-603.
  • [24]
    Sur le rapprochement opéré par Bonizon de Sutri dans son Liber de uita christiana (II, 27, p. 46), voir ci-dessus, p. 415-416.
  • [25]
    Faute d’une étude fouillée sur Odon dit de « Tournai » ou de « Cambrai » (du nom du siège épiscopal, qu’il ne parvient jamais à occuper), voir C. Dereine, « Odon de Tournai et la crise du cénobitisme au xie siècle », dans Revue du Moyen Âge latin 4 (1948), p. 137-154.
  • [26]
    « Quam oblationem tu Deus in omnibus quaesumus benedictam, adscriptam, ratam, rationabilem acceptabilemque facere digneris ut nobis Corpus et Sanguis fiat dilectissimi Filii tui Domini nostri Jesu Christi. »
  • [27]
    Odon de Tournai, Expositio in canonem missae, col. 1059 C-D : « “Adscriptam”. Scimus quia in Trinitate quae Deus est, “Filius sit splendor paternae gloriae, et figura substantiae eius”. Qui ergo figura et imago est patris, patrem imaginatur et effigurat, quasi sculptura quaedam eius, uel scriptura in qua pater splendet ; id est bene apparet ut recte filius dicatur splendor eius. Est ergo pater insculptus atque inscriptus filio, cuius figura filius est et imago, ut filius sit eius scriptum, quem sibi habet inscriptum. Aliter filius dicitur scriptum, quia habet in se formam omnium rerum… »
  • [28]
    Sur la question de la représentation du divin par impression et inscription, qui marque, dès les premiers siècles de l’Église, toute la conception chrétienne en matière de « configuration de l’invisible » : H.L. Kessler, « Configuring the invisible », dans Spiritual Seeing, p. 68, 71, 75 et 82.
  • [29]
    « Unde et memores Domine nos serui tui et plebs tua sancta, eiusdem Christi Filii tui Domini nostri tam beatae passionis necnon et ab inferis resurrectionis sed in caelos gloriosae ascensionis, offerimus praeclare maiestati tuae de tuis donis ac datis hostiam puram, hostiam sanctam, hostiam immaculatam. Panem sanctum uitae aeternae et calicem salutis perpetuae. »
  • [30]
    Odon de Tournai, Expositio in canonem missae, col. 1064 A-B : « Donum est ad dandum, etiamsi non datur, paratum. Donum est quod dari potest. Datum uero quod in alterius possessionem est iam translatum, quod de possibilitate iam prodit ad actum, quod iam possidetur. Corpus ergo et sanguis Christi sunt dona a Deo nobis parata. Dona sunt, quae utiliter dari possunt. Dona sunt uera, sed in caelo collocata in Christo. Data uero, quando fiunt nobis de creatura panis et uini ; data quando sumimus in altari, quando reficimur inde sensualiter. Dona, apud Deum in Christo ; data, super altare in sacramento. Dona, in caelo nuda et aperta ; data, in altari, tecta sensibilibus et occultata : tamen hic et ibi, ea uera. »
  • [31]
    Ibid., col. 1066 C-D : « Hic oblata, ibi accepta, non mutatione loci uel temporis accessu, ut coeptus ab hoc loco translationis motus ad alium postea perficiatur locum. Sed, sub eodem loco, qui panis erat fit uerbi caro. Non transfertur loco, ut de pane fiat caro ; transfertur tamen ab altari ad coelum, quia transfertur de pane ad Deum. Sed quia Deus est ubique, non fit loci mutatione, ut coniungatur Deo de pane facta caro. Transfertur intus ad Deum inuisibiliter, nec mouetur exterius ab altari uisibiliter, oblata in altari deuotione hominis accepta in coelo propitiatione Dei. »
  • [32]
    Ibid., col. 1061 D : « “Nobis” excludit paganos, excludit Iudaeos, excludit haereticos. “Nobis” communicantibus, memoriam sanctorum uenerantibus. Non est locus ueri sacrifici extra catholicam Ecclesiam. »
  • [33]
    Prosper d’Aquitaine, Liber sententiarum Augustini, PL 51, col. 429 C-430 A : « Quisquis bene cogitat quid Deo uoueat, et quae uota persoluat, seipsum uoueat et reddat : hoc exigitur, hoc debetur. Imago Caesaris reddatur Caesari, imago Dei reddatur Deo. Sed sicut uidendum quod offeras, ita etiam considerandum est ubi offeras : quia ueri sacrificii extra catholicam ecclesiam locus non est. »
  • [34]
    L’enquête, qui ne prétend pas à l’exhaustivité, a été menée sur la base des CDrom de la Patrologia Latina et du Corpus Christianorum : Haymon d’Auxerre, In Psalmos, PL 116, col. 483 B ; Hincmar de Reims, De praedestinatione, PL 125, col. 414 C-D ; Remi d’Auxerre, In Psalmos, PL 131, col. 332 C, col. 828 B et col. 841 C ; Walafrid Strabon, Liber Deuteronomii, PL 113, col. 500 B, et Liber Psalmorum, ibid., col. 879 ; Brunon de Segni, Expositio in Pentateuchum, PL 164, col. 238 B ; Alger de Liège, De sacramentis, PL 180, col. 805 D ; Frowin d’Engelberg, Explanatio dominicae orationis, éd. S. Beck, Turnhout, 1998 (CCCM, 134), p. 150, l. 798 ; Gratien, Decretum, II, causa 1, quaestio 1, canon 71, éd. E. Friedberg, Lipsiae, 1879, p. 383, l. 35 ; Hildebert de Lavardin, Sermo in Epiphaniam, PL 171, col. 407 B ; Pierre le Vénérable, Contra Petrobrusianos, 101, éd. J. Fearns, Turnhout, 1969 (CCCM, 10), p. 61, l. 6-12 ; Rupert de Deutz, De sancta trinitate, 14, éd. H. Haacke, Turnhout, 1972 (CCCM, 22), p. 825-826, l. 868-876 ; Thomas de Chobham, Sermo 2, éd. F. Morenzoni, Turnhout, 1993 (CCCM, 82/A), p. 16-26.
  • [35]
    Hildebert de Lavardin, Sermo V in dedicatione ecclesiae, PL 171, col. 746 C.
  • [36]
    L’expression est conservée dans six actes originaux : AD des Bouches-du-Rhône 1 H 32 n° 147 (Saint-Étienne de Trets, 17 août 1054) ; 1 H 34 n° 156 (Saint-Pancrace de Puyloubier, 1056) ; 1 H 34 n° 157 (Sainte-Trinité de Trets, 1056) ; 1 H 137 n° 172 (Saint-Victor de Marseille, 17 octobre 1059) ; 1 H 42 n° 197 (Sainte-Marie de Saint-Maximin, 6 décembre 1062), qui donne le texte suivant : « Dominus […] eam aulam instituit, quam ideo quod ecclesiam continet, ecclesiam uocare disposuit, et deuotissimis sanctionibus ut Christi sponsam exornatam dotibus Domino consecrauit. Cuius posteri patres roborati exemplo per uniuersum orbem Dei haedificari ecclesias instituerunt quas cum honorificis dotibus sacerdotali benedictione ad Christi exibenda seruicia dedicari sancxerunt. Quia, sicut dignum est Dei sacrificium offeri, ita prouidendum est ubi offerri debeat, quia locus ueri sacrificii non est extra catholicam ecclesiam… » ; 1 H 48 n° 226 (Saint-Jean-Baptiste de la Barben, 13 décembre 1069). Je dois la connaissance de ce type d’acte provençal à M. Lauwers et la référence aux originaux à M.-J. Gasse (Artem).
  • [37]
    Sur Brunon de Segni : R. Grégoire, Brunon de Segni : exégète médiéval et théologien monastique, Spoleto, 1965.
  • [38]
    Sur cette question et celle de l’idéal de l’évêque-bâtisseur dans les Vitae épiscopales du Latium : P. Toubert, Les structures du Latium médiéval, II, p. 803-840 (p. 818-819).
  • [39]
    Brunon de Segni, De sacramentis ecclesiae atque ecclesiasticis ritibus, col. 1108 B. Sur l’importance de ce témoignage : I. Herklotz, Gli eredi di Costantino, p. 47.
  • [40]
    Ibid., col. 1092 A : « Ipsa uero ecclesia eam utique Ecclesiam designat, quae in ea continetur, id est multitudinem : unde etiam ecclesia vocatur, eo quod Ecclesiam contineat. Haec figura a grammaticis metonymia dicitur, quando id quod continet, ponitur pro eo quod continetur. »
  • [41]
    Voir ci-dessus, p. 296-298.
  • [42]
    Voir ci-dessus, p. 280. Sur la référence à la « porte » dans les inscriptions : R. Favreau, « Le thème épigraphique » ; C.B. Kendall, The Allegory of the Church, p. 80-91 (le Christ comme porte) et p. 109-121 (la porte du Ciel).
  • [43]
    Sur Hugues et l’école de Saint-Victor, on s’orientera utilement dans une bibliographie abondante grâce à P. Sicard, Hugues de Saint-Victor, p. 8-35, dont les développements qui suivent s’inspirent largement.
  • [44]
    Didascalicon de studio legendi, II, 20 et 22 (trad. p. 114-117).
  • [45]
    P. Sicard, Diagrammes médiévaux, p. 141-192 (p. 160).
  • [46]
    De archa Noe, I, III, p. 10, l. 40-44 : « Et quia hec archa Ecclesiam significat, Ecclesia autem corpus Christi est, ut euidentius exemplar tibi fiat, totam personam Christi (id est caput cum membris) in forma uisibili depinxi, ut cum totum uideris que deinde de parte dicuntur facilius intelligere possis. »
  • [47]
    Ce texte est aussi connu par une reportatio d’un auditeur, Laurent, identifié avec le futur abbé Laurent de Westminster. Sur cette reportatio : B. Bischoff, « Aus der Schule Hugos von St-Viktor », dans Mittelalterliche Studien. Ausgewählte Aufsätze zur Schriftkunde und Literaturgeschichte, II, Stuttgart, 1967, p. 182-187.
  • [48]
    Hugues de Saint-Victor, De sacramentis, col. 173-174 : « Cum igitur de prima eruditione sacri eloquii quae in Historica constat lectione, compendiosum uolumen prius dictassem, hoc nunc ad secundam eruditionem (quae in allegoria est) introducendis praeparaui ; in quo, si fundamento quodam cognitionis fidei animum stabiliant, ut caetera quae uel legendo uel audiendo superaedificare potuerint, inconcussa permaneant… »
  • [49]
    Ibid., col. 220 D-221 A.
  • [50]
    Ibid., I, 3, 18, col. 224 B : « Omne […] quod definitum est, secundum aliquid locale est ; quoniam in eo ipso quod finem et terminum habet locum habet, et determinat locum sicut determinatum est in loco. »
  • [51]
    Aristote, Physique, IV, 4, 212 ; Thomas d’Aquin, IV Phys., 6 n.
  • [52]
    J.I. Saranyana, « La discusión de Tomás de Aquino acerca de la presencia de los espíritus puros en el lugar y en el tiempo », dans Raum und Raumvorstellungen, p. 365-374 (p. 371).
  • [53]
    J. Baschet, « I mondi del Medioevo », p. 327 s.
  • [54]
    Hugues de Saint-Victor, De sacramentis, II, 16, 4, col. 586 s. ; sur l’importance du traité d’Hugues dans l’émergence de la notion de Purgatoire : J. Le Goff, La naissance du Purgatoire, p. 194.
  • [55]
    Ibid., I, 8, col. 312 A-B.
  • [56]
    Ibid., I, 9, 2, col. 317 B : « Sacramentum est corporale uel materiale elementum foris sensibiliter propositum ex similitudine repraesentans, et ex institutione significans, et ex sanctificatione continens aliquam inuisibilem et spiritalem gratiam. »
  • [57]
    Ibid., col. 321 C : « Sacrata sunt quaedam loca, aedificatae basilicae, et determinata tempora certa, quibus populus fidelis in unum congregetur, et unitas commendetur ut gratias reddat, preces offerat, uota persoluat. Illic Deus nunc in silencio simpliciter exoratur… »
  • [58]
    Présentation fouillée des deux théories (« théorie de la causalité physique matérielle et dispositive » et « théorie de la causalité-pacte ») qui divisent les scolastiques par I. Rosier-Catach, La parole efficace, chap. 2, p. 99-183.
  • [59]
    Alain de Lille, De fide catholica contra haereticos sui temporis, praesertim Albigenses, PL 210, col. 372 A-B.
  • [60]
    J.A. Watt, « Pouvoir spirituel et pouvoir temporel », dans Histoire de la pensée politique, p. 346-399 (p. 348).
  • [61]
    Hugues de Saint-Victor, De sacramentis, II, 5, 1-3, col. 439-442.
  • [62]
    Ibid., col. 439 A : « Et primum quidem de sacramento dedicationis ecclesiae, in qua caetera omnia sacramenta celebrantur. »
  • [63]
    Ibid., col. 439 B : « … haec quasi quaedam instrumenta praemissa sunt ».
  • [64]
    PL 144, col. 897 C-902 B (col. 902 B). Sur la mise au point progressive du septénaire sacramentaire : D. van den Eynde, « Les définitions des sacrements pendant la première période de la théologie scolastique (1050-1235) », dans Antonianum 24 (1949), p. 183-228, 439-488, et 25 (1950), p. 3-78 ; Id., « The Theory of the Composition of the Sacraments in Early Scholasticism (1125-1240) », dans Franciscan Studies 11 (1951), p. 1-20, 117-144, et 12 (1952), p. 1-26.
  • [65]
    Acte de consécration de l’église Santa Maria de Solsona (10 novembre 1163), éd. C. Baraut, Les actes de consagracíons, n° 83, p. 172-175 (p. 172-173) : « Nichil enim magis fidei nostre conuenit quam sacramento dedicationis ecclesiae, in quo Christi et ecclesiae federa coniunguntur, intendere ; praesertim cum hic profectibus bonorum operum in unitatem fidei corporis ecclesiae membra effecti, celesti Iherusalem illic compacti per uirtutum merita ipsi sponso et regi regum Ihesu Christo desponsemur. »
  • [66]
    Voir ci-dessus, p. 295.
  • [67]
    Yves de Chartres, Sermo IV de sacramentis dedicationis, col. 528 D-529 A : « Aedificato itaque templo, et quasi in unius lapidis formam caemento constringente redacto, ut templum Dei nomen et honorem habere mereatur, ad commendandum baptismi sacramentum, per quod in eodem templo noui populi creandi sunt, ipsum templum primum suo modo et suo ordine baptizamus, et deinceps multiplici sacramentorum sanctitate dedicamus. »
  • [68]
    Sur Freckenhorst et « le lien entre la fondation d’une église et l’idéologie baptismale » : J.-Cl. Schmitt, La conversion d’Hermann le Juif. Autobiographie, histoire et fiction, Paris, 2003 (La Librairie du xxie siècle), p. 198.
  • [69]
    Hugues de Saint-Victor, De sacramentis, II, 5, 1, col. 439 B-C : « Primum in dedicatione figuratum ecclesiae, deinde in sanctificatione animae fidelis exhibitum. Quod enim in hac domo orationis uisibiliter per figuram exprimitur, totum in anima fideli per inuisibilem ueritatem exhibetur. »
  • [70]
    Voir ci-dessous, chap. 12.
  • [71]
    Hugues de Saint-Victor, De sacramentis, II, 8, 11, col. 469 D : « Hic est, ibi est […]. Noli mirari. Qui locum fecit, corpus fecit, et locum in corpore, et corpus in loco […] corpus unum in loco uno… »
  • [72]
    Ibid., II, 9, 10, col. 476 D-477 A : « Sunt alia quaedam in Ecclesia sacra, non tamen sacramenta, quae et ipsa quoque quamuis spiritualis gratiae effectum non habeant, neque conferant sanctificationem, in hoc tamen sacra sunt, quod ad sancta pertinent, et illis cohaerent quae et sanctitatem habent, et conferunt sanctificationem. Eiusmodi sunt omnia quae ad ornatum ecclesiarum pertinent siue quae in possessionibus earum continentur, quae in hoc quidem secundum aliquid sancta sunt, quod in ministerium sanctorum tradita sunt et assignata. »
  • [73]
    Pierre le Vénérable, Epistolae, éd. G. Constable, The Letters of Peter the Venerable, Cambridge (Mass.), 1967 (Harvard Historical Studies, 78), I, 28, p. 86.
  • [74]
    Jean Beleth, Summa de ecclesiasticis officiis, 2, p. 5.
  • [75]
    M. Lauwers, Naissance du cimetière, p. 191-195.
  • [76]
    Voir ci-dessus, p. 447, n. 3.

Reste à comprendre ce qui peut bien fonder la sainteté de la « personne église ». Les œuvres des canonistes et, surtout, des liturgistes-canonistes examinées au chapitre précédent ont déjà fourni quelques éléments de réponse et permis d’entrouvrir l’important dossier de théologie sacramentelle où, entre le xie et le xiiie siècle, se joue le sort de l’église-bâtiment d’Occident dans une interrogation sur la nature et les propriétés du rapport contenant/contenu au cœur de la métonymie église/Église. Commentant le choix fait par Gratien d’ouvrir le troisième livre du Décret relatif aux sacrements – le De consecratione – par la consécration de l’église, Huguccio de Pise justifie l’initiative par le fait que « l’église est le lieu des autres sacrements » et que la dédicace est le « sacrement qui intervient en premier ». Dans cette logique, le Rational de Guillaume Durand débute par un livre sur l’église-bâtiment, porte d’entrée des « mystères » de l’Église, qui s’achève sur la présentation des sacrements constitutifs de l’Église accomplis dans l’église. La sanctification de l’église n’est donc qu’une conséquence de sa sacramentalisation. Il est temps d’examiner ce problème de façon approfondie pour tenter de comprendre le statut de lieu « propre » et « spécial » conférée à l’église à partir du xie siècle. C’est là que se trouve la clé de l’énigme permettant d’expliquer pourquoi, en Occident, Dieu est devenu « de pierre ».C’est sur la base de divers traités liturgiques des xie et xi…


Date de mise en ligne : 23/09/2022

Ce chapitre est en accès conditionnel

Acheter cet ouvrage

25,00 €

685 pages, format électronique (HTML et feuilletage, par chapitre)
Membre d'une institution cliente ?