Chapitre d’ouvrage

II. Ontologie ou métaphysique ?

Pages 436 à 457

Citer ce chapitre


  • Courtine, J.-F.
(1990). II. Ontologie ou métaphysique ? Suarez et le système de la métaphysique (p. 436-457). Presses Universitaires de France. https://shs.cairn.info/suarez-et-le-systeme-de-la-metaphysique--9782130429494-page-436?lang=fr.

  • Courtine, Jean-François.
« II. Ontologie ou métaphysique ? ». Suarez et le système de la métaphysique, Presses Universitaires de France, 1990. p.436-457. CAIRN.INFO, shs.cairn.info/suarez-et-le-systeme-de-la-metaphysique--9782130429494-page-436?lang=fr.

  • COURTINE, Jean-François,
1990. II. Ontologie ou métaphysique ? In : Suarez et le système de la métaphysique. Paris cedex 14 : Presses Universitaires de France. Épiméthée, p.436-457. URL : https://shs.cairn.info/suarez-et-le-systeme-de-la-metaphysique--9782130429494-page-436?lang=fr.

Notes

  • [1]
    Cf. aussi Contra Gent. III, 25 : « Ipsaque prima philosophia tota ordinatur ad Dei cognitionem sicut ad ultimum finem, unde et scientia divina nominatur. » Voir aussi dans le Com. au De Trinitate, qu. V, art. 1 (éd. Decker, p. 165-166) : Thomas note, à propos de la tripartition des speculabilia, que certains ne dépendent pas de la matière secundum esse, parce qu’ils peuvent être sans matière, « soit que jamais ils ne soient dans la matière, comme Dieu et les anges, soit que, dans certains cas, ils impliquent matière et en d’autres non, tels la substance, la qualité, la puissance et l’acte ». Et il conclut en ces termes : « De quibus omnibus est theologia, id est scientia divina, quia praecipuum in ea cognitorum est deus, quae alio nomine dicitur metaphysica, id est trans physicam, quia post physicam discenda occurrit nobis […] Dicitur etiam philosophia prima, in quantum aliae omnes scientiae ab ea sua principia accipientes eam consequuntur. »
  • [2]
    Vorbericht, § 4 : « Alles hat einen Grund, warum est ist. Weil von nichts sich nichts gedenken lässt ; so muss, was seyn kann, einen zureichenden Grund (odet eine raison) haben, daraus man sehen kann warum es vielmehr ist, als nicht ist. » Sur Ch. Wolff, voir désormais la synthèse de Jean Ecole, La métaphysique de Christian Wolff, Hildesheim, Olms, 1990, 2 vol.
  • [3]
    Cf. Isagoge in lectionem Aristotelis, hoc est Hypotyposis totius philosophiae aristotelis, Nuremberg, 1605, chap. XXVI, p. 167 sq. : « De subjecto librorum Metaphysicorum. » Piccart aborde cette question hyperclassique à travers la tripartion des substances : « Tres vero sunt substantiae : corpora sublunaria, corpus caeleste, Deus… Hinc facile est colligere /…/ tres esse partes philosophiae, primum eam quae Deum consideret et dicitur Theologia, alterant quae corpus coeleste et Astrologia appellatur, tertiam denique quae corpora sublunaria et φυσιολογία vocatur. /…/ Subjectum Metaph. librorum dicimus esse ens qui ens. Quod immediate descendat in sua significata : Deum, corpus coeleste et sublunaria, agit etiam de his : κυρίως tamen de primo. » Cf. aussi, ibid., p. 184 : « Neque enim entis specialis et separata φύσις est, sed immediate descendit in sua significata. »
  • [4]
    Vorbericht, § 14 : « Weil alle Dinge, sie mögen Cörper oder Geister und Seelen betreffen, in einigen Stücken ähnlich sind ; so hat man auch zu erwägen, was allen Dingen überhaupt zukommet, und worinnen der allgemeine Unterschied derselben anzutreffen, und nennt man den Theil des Welt-weisheit, darinnen die allgemeine Erkänntniss der Dinge abgehandelt wird, die Ontologie oder Grund-wissenschaft. Grund-wissenschaft, Geister-lehre und natürliche Gottes-Gelehrtheit machen die Metaphysik oder Hauptwissenschaft aus. »
  • [5]
    Discursus praeliminaris, § 78. Cosmologiae definitio : « Datur vero etiam generalis mundi contemplatio, ea explicans, quae mundo existenti cum alio quocunque possibili communia sunt. Ea philosophiae pars, quae generales istas notiones, easque ex parte abstractas, evolvit, cosmologia generalis vel transcendentalis a me vocatur. Definio autem Cosmologiam generalem per scientiam mundi in genere. »
  • [6]
    Ibid., § 73 (Fundamentum et definitio ontologiae) : « Sunt enim nonnulla enti omni communia, quae cum de animabus, tum de rebus corporeis, sive naturalibus, sive artificialibus praedicantur. Pars illa philosophiae quae de ente in genere et generalibus entium affectionibus agit, ontologia dicitur, nec non philosophia prima. Quamobrem ontologia seu philosophia prima definitur, quod sit scientia entis in genere, seu quatenus ens est. »
  • [7]
    Loc. cit. : « Quando vero Stagirita metaphysicam per scientiam entis quatenus ens definivit, tum eum per ens quatenus ens, ens primum, seu substantiam primam, hoc est, ipsum Deum intellexisse. » Au contraire, s’agissant des « modernes » : « Sub metaphysicae enim nomine doctrinam de Deo et spiritibus seu theologiam naturalem et pneumaticam, doctrinam vero de ente abstracte spectato sub nomine ontosophiae vel ontologiae tractare solent. »
  • [8]
    Sur J. Thomasius, vid. le chapitre que lui consacre G. Santinello, in Storia delle Storie della Filosofia (1), Dalle origine rinascimentali alla « historia philosophica », Brescia, 1981, p. 438-467.
  • [9]
    Op. cit., p. 283 : « Est quaedam scientia, quae contemplatur ens quatenus ens est, hoc est inquantum communem quandam intelligitur habere naturam vel naturae gradum qui rebus corporeis et incorporeis, Deo et creaturis, omnibusque adeo et singulis entibus suo modo inest. Ea vulgo Metaphysica, sed aptius ontologia vel scientia catholica (eine allgemeine Wissenschaft) et philosophia universalis nominatur. Quae autem sic rebus communia sunt, ut omnes earum classes exsuperant, uno nomine appellantur “transcendentia” (was allen und jeden Dingen gemein ist – graece τὰ πᾶσιν ἑπόμενα), quod in supremo rerum omnium apice concepta, omnia permeent et ambiant, ad omnia rerum genera pertineant. Cujusmodi sunt ens, unum, verum, bonum, etc. Haec enim non modo de Deo rebusque creatis omnibus, verum etiam de se invicem praedicantur, ut cum veritas una et unitas vera dicitur. »
  • [10]
    Loc. cit. : « Metaphysica est disciplina generalis de ente, non potest tractare de tali ente, puta de Deo, angelo et anima separata. Fieti autem non potest, ut unius specie disciplinae duo sunt objecta specie distincta, unum generalissimum, ens nempe in latitudine, alterum singularissimum, ut Deus ; cui subjecto accedunt duo specialia, puta angelus et anima separata. »
  • [11]
    Benito Pereira (Valence 1535-Rome 1610) a enseigné au Collège romain à partir de 1553 jusqu’à sa mort. Il est également l’auteur d’un commentaire sur Le livre de Daniel (Rome, 1587) et d’un ouvrage important sur la Genèse (Commentarii et Disputationes in Genesim, 1589). Le De Communibus… principiis a connu un nombre impressionnant d’éditions à la fin du xvie et au début du xviie : une quinzaine de 1562 à 1609.
  • [12]
    Op. cit., p. 17 : « Quidem autem scotistae aiunt ea quae possunt cadere sub scientiam speculativam tantum esse tria, unum quidem ens, prout ens est, quod tractatur in Metaphysica ; alterum substantiam corpoream quae dupliciter considerari potest, vel ut subjicitur tantum quantitati, quomodo facit scientias mathematicas, vel prout subjicitur aliis accidentibus, et habet in se principium motuum et operationum naturalium, quo pacto constituit philosophiam naturalem. Quod si quaeras ab istis cur praetermiserint substantiam incorpoream, uti est Deus et intelligentiae, respondent quia talis substantia non potest a nobis naturaliter et scientifice cognosci secundum propriam naturam et proprietates ejus, sed tantummodo secundum proprietates communes entis et substantiae. »
  • [13]
    Ibid., loc. cit. : « Quanquam tertia dubitatio eo modo quo diximus satis bene solvi potest, nobis tamen eandem rem acriori studio, majorique diligentia considerantibus […] visum est eidem dubitationi alia ratione melius atque probabiblius occuri posse. »
  • [14]
    Cf. aussi, op. cit., p. 25 : « […] quare necesse est duas esse scientias diversas, quarum una de intelligentiis per se agat, altera de ente universaliter sumpto […] Consideratio transcendentium et praedicamentorum et item consideratio intelligentiarum non pertinet ad unam aliquam considerationem ». Opposer Suarez, Disputationes Metaphysicae ; I, 3, 9 : « Metaphysica est una scientia specie ». La métaphysique est une d’une unité spécifique et pas seulement générique, au sens où elle comprendrait en elle (sub se) des disciplines « spéciales ». Contre une interprétation de ce type, Suarez réaffirme ce qu’il considère comme la doctrine reçue : « Asserendum est cum communi sententia metaphysicam simpliciter esse unam scientiam specie […] Sic enim vocatur theologia, seu scientia divina et prima philosophia ; partim ut versatur circa ens in quantum ens, et prima attributa, et principia ejus, qua ratione dicitur scientia universalis et metaphysica. »
  • [15]
    Cf. Disp. Met., I, 1, 26. L’objet adéquat de la science en question (la métaphysique) doit comprendre (comprehendere) Dieu et les autres substances immatérielles. Vid. supra, p. 208.
  • [16]
    Cf. A. Mansion, « Philosophie première, philosophie seconde et métaphysique chez Aristote », Revue philos, de Louvain 56 (1958), p. 165-221.
  • [17]
    Op. cit.. Préface, § 5 : « Etsi soleant in ea [sc. Metaphysica] philosophi tractare non tantum de ente universe sumpto, sed etiam de Deo et creatis mentibus quae humana theologia est, tamen non displicet mihi, si doctrina de mentibus separatim tractetur et metaphysica a prima philosophia distinguatur, ac talis sit distributio. »
  • [18]
    Métaph., E 1, 1026a 29-31 ; cf. aussi K 7, 1064b 11-14.
  • [19]
    Christian Dreier (1610-1688) défendait lui aussi les thèses des aristotéliciens de l’École d’Altdorf (Ph. Scherb, M. Piccart, J. P. Felwinger, E. Soner).

Dans son grand ouvrage, L’Être et l’Essence, dont la première édition date de 1948, Et. Gilson intitule son chapitre V « Aux origines de l’ontologie » ; il y traite de Suarez, de « Descartes disciple de Suarez, et de Chr. Wolff.
C’est sur cette question de l’origine ou des origines de l’ontologie que nous voudrions revenir de manière plus synthétique, en retraçant d’abord brièvement l’histoire du terme dont il a été maintes fois question dans les pages qui précèdent, en essayant d’éclairer l’élaboration de ce concept, mais surtout en nous interrogeant sur les conditions de possibilité de son apparition, sur les circonstances très déterminées et assez singulières de sa naissance. Il s’agira donc de généalogie, c’est-à-dire d’une enquête destinée à retrouver le lieu de naissance de l’ontologie, à déterminer sa provenance, mais surtout à reconstituer la problématique nouvelle qui a pu exiger la formation de ce concept demeuré si longtemps inconnu, inédit, parce que sans objet. Pourquoi ce terme apparaît-il en effet dans les premières années du xviie siècle ? — Un terme qui, s’il parle grec, n’en demeure pas moins totalement étranger aussi bien à Platon et à Aristote qu’aux commentateurs néoplatoniciens et néoaristotéliciens de la période hellénistique ? Pourquoi forger de toutes pièces un néologisme quand on traite de la métaphysique dans sa tradition aristotélicienne, alors que dès le départ les commentateurs anciens ont toujours été plutôt embarrassés au contraire par la multiplicité…


Date de mise en ligne : 01/07/2014

Ce chapitre est en accès conditionnel

Acheter cet ouvrage

25,00 €

560 pages, format électronique (HTML et feuilletage, par chapitre)

Acheter ce chapitre

5,00 €

22 pages format électronique (HTML, PDF et feuilletage)
Membre d'une institution cliente ?