Article de revue

BelƐid at Ɛli

Pages 128 à 141

Citer cet article


  • Meskin, A.
(1987). BelƐid at Ɛli. Études et Documents Berbères, 2(1), 128-141. https://doi.org/10.3917/edb.002.0128.

  • Meskin, Aϵmeṛ.
« BelƐid at Ɛli ». Études et Documents Berbères, 1987/1 N° 2, 1987. p.128-141. CAIRN.INFO, shs.cairn.info/revue-etudes-et-documents-berberes-1987-1-page-128?lang=fr.

  • MESKIN, Aϵmeṛ,
1987. BelƐid at Ɛli. Études et Documents Berbères, 1987/1 N° 2, p.128-141. DOI : 10.3917/edb.002.0128. URL : https://shs.cairn.info/revue-etudes-et-documents-berberes-1987-1-page-128?lang=fr.

https://doi.org/10.3917/edb.002.0128


Notes

1 Aqbayli-nni meskin yesεeddan acḥal d uḍan ar tafat n lefnaṛ, t_tama n lkanun n iγiden ; yeţţaru tilufa-s d lemḥayen-is… Belεid, yeţţarun tameslayt-is akken a ţ-iţwali s wallen-is, mačči kan akken a s-isel s imeẓẓuyen-is d aya ; Belεid ihi, yemmut uqbel a d-teffeγ tektabt-nni yura (γas ulamma asmi ţ-yura, mačči i wakken ţ-id- izizreg).

2 Taktabt-agi-ines i d-iffγen di 1964 deg Laṛebεa n At Yiraten, isemis : Les cahiers de Belaïd ou la Kabylie d’antan. D ayen yura Belεid di mayu 1945 armi d asmi yemmut di mayu 1950 : meḥsub ugar n 608 tewṛiqin (maca kra deg iţafţaren yura, γban).

I - BelƐid meskin… tameddurt-is

3 Ass n 12 magu 1950, deg_gwexxam bbwid ur nḥellu deg_giwen n sbiṭar di tama tazelmaṭ, yemmut Uqbayli meskin. Tenγa-t tusut. Imḍel d aγrib. Yiwen ur isli. Yiwen ur as-ifṛiḥ. Yiwen ur iqriḥ.

4 Anwa-t umexluq-a ? D Belεid « bu tektabin », amaru n tmaziγt. Tiras-s meḍlent ur εad ddirent. Belεid bu tmucuha. Amaru yezwar wiyiḍ. Fell-as i tura C. Lacoste : «… d yiwen si Leqbayel yebḍan yef sin idelsan : idles n teqbaylit d win n tṛumit ». Meεnа nekk a d-iniγ : Belεid, ul-is γer teqbaylit kan i_gedda. Acku, lemmer i s-ihwa ad yaru s tefṛansist am neţţa am_miyiḍ — fiḥel ma nebder-ed ḥedd — izmer. Zik zik ilmed tafṛansist imi yemma-s tesseγr-iţ di yal tama. Maεnа γas akken yemma-s tessγer tafṛansist, arraw-is yakkwtesseḥfeḍ-asen taqbaylit. Amaẓuẓ maḍi d Belεid iţţaru-ţ.

5 Belεid, ilul deg_gwseggwas n 1909 deg Aẓru Uqellal (deg At Mengellat). Tameddit bbwass qbel lεica iwwet lbaṛud deg_gwzrug. Daγen tiγratin : « ilul-ed wergaz, irna-d ubeckiḍ » akken qqaren deg_gwawal. Ima-d γef tlata warrac nniḍen, d snat teḥdayin.

6 Yemma-s, qqaren-as Dehbiyya, neţţat akken i d-nenna tesselmad tafṛansist « T_ticixeţ »·Teγra, acku di lawan-nni illa baba-s (Jeddi-s n Belεid) ixeddem γer Baylek (di lamari). Tekcem γer uγerbaz n teḥdayin di Taddart Ufella (Laṛebεa n At Yiraten). Teγra din armi tessaweḍ γer le Brevet. Armi tewweḍ 17 iseggwasen, teffeγ at_tesγer. Zik zik sneflen-ţ-id di taddart Yuγ-iţ yiwen d argaz. l_lεali. Iğğa-ţ at_texdem, γur-es lεeqliyya t_tatrart tufrar-ed γef lawan deg_gway deg taqcict teţwaṛkeḍ. FFγen si tmurt, imi Dehbiyya ur ţ-id-iṣaḥ ara at_textiṛ anda ara tesγer. Tugi at_tetruzi. Fkan-as amkan ţţagwin wid itruzan. Asmi εyan di lγwerba, am neţţat am at wexxam-is, uγalen-d γer tmurt. Ṭṭfen lqahwa di Micli, Din i ilul Belεid. D wi s seţţa. Nesmekti-d aḥric-a di tmeddurt n Belεid, i wakken a d-nini tin i t-id-iṛebban d lall n tmussni, ama s teqbaylit ama s tefṛansist. Belεid ixtaṛ !! S teqbaylit i_geţţaru.

7 Akken mazal-it d acawrar, asmi izger γer Fṛansa, yewwi-t dadda-s Mbaṛek. iqqim tlata ṛebεa iseggwasen armi yessaweḍ γer ukayaḍ [2] amenzu : Aselkiw [3], ugin-as a t-isεeddi.

8 Ɣef xemseṭṭac iseggwasen i_gebda lemhayen. Yuγal-ed γer Aẓru. Zewğen-as akken d ameẓẓyan. Taqcict n taddart. Cwiṭ teqqim twureb. Yuγal tebra.

9 Zik zik i s-εerqent i Belεid meskin. Iṛwa jjiḥ di Micli, neţţa d ilmeẓyen nniḍen, wid i wumi εerqent daγen : dduminu, tissit seg_gwalluy γer tmeddit, amenḍer di leqhawi d ttbernat.

10 Yibbwas iṭṭawel-iţ armi d Lz̦ayer. Ahat ad yaf axeddim si leεḍil i s-d ssawalen γer lεeskeṛ. Aqadum n tmenğaṛt yaf din iman-is. Cwiṭ kan rran-t d lkabṛan, amecwaṛ yuγal d sseṛğan. Isseγra, iwehha aṭas : ṣṣifa, ṭṭiεa, taḍsa. Ulac anda ur iggar iman-is. Iεeğğeb medden. Tafṛansist isṭerḍiq-ţ am_maman. Tulawin ifka-yasent axessaṛ. Yiwet tezdeγ di Bab Lwad temmut fell-as. Meεna Belεid icεef. Yiwen webrid i teţεddi γef_fuccen.

11 Deg_gussan-agi yesεedda di lεeskeṛ i bdan neṭṭḍen-t yakkwleεyub : ccemma, ddexxwan, ccṛab. Ccṛab yuγ-as idammen. Sin iberdan i t- sseγlin di legṛad. Acku miara isew ur yeţţaṭṭaf ara iles-is. Awal d aεṛab wayeḍ d aqbayli. Teţţergigi-d tasa-s γef tmurt t_tmeslayt-is.

12 Asmi yebda ttṛad 1_Lalman d Uṛumi, ibda weḥric wi s tlata di tmeddurt n Belεid. Aqbayli meskin idda di ssiyya. Ur ifaq yaf-ed iman-is di Tunes. Iḥezzem igezzem rrṣas d ubeckiḍ di talast Mareth metwal Gabes. Din i s-γlin wuglan asmi ihlek le scorbut. Iṭṭef-it si lqella n tgwella, učči n tebwaḍin

13 Yiwen wass deg_gwseggwas tlata u ṛebεin, ceyyεen takwebbanit-is γer la Corse. Neţţa idemmeṛ iwet-iţ d ssekṛan (akka i qqaren) armi i s- « iqqar i weγyul ssek ». Iwwi-t umeγrud γef yiwen yidis, tlata wussan tlata wuḍan. Mi d-indekwal, yufa-d takwebbanit d ayen tcerreg Ilel Agrakal. Belεid a-t-an d amẓerti… Igzem rrebg, ibubb tugdin : sya d afella, tudert-is tzedγ-iţ tergagayt 1_lḥebs ma yeţwaṭṭef. Yernu ula d aṣurdi ulac-it Ṛṛwaḥ iṛuḥ, ikemmel-as. Izzenz llebsa-nni 1_lεeskeṛ. Yaγ-ed kra icelqan akkenni. Yuγal d asibil. A d-nesmekti si zik i_gessaram ad iẓẓerti. Iεemmed ad ibbaṣi.

14 Iṭṭef-as abrid γer temdint n Lz̦aγer. Din ara tishil tuffra Yaweḍ γer yiwen la aṣurdi la sin. Ulac aḥbib ulac wiara t-irefden. Iţkukru yakkwmedden. Win iwala a s-yini d acengu. Iţţagwad ula t_tili-s. Amẓerti di ttṛad ma ttfen-t, ḥekkmen-as s lmut.

15 Yuγal d aṭeyyaṛ, iţmenṭar deg_gberdan. Icubaγ, tilkin, laẓ d ḥafi. Yura kra γef_fayen isεedda ussan-nni : « Bujanbeṛ 1945, yeskeṛ deg_giḍ-nni deg Bab Lwad », asemmiḍ, lehwa εeryan jeryan, Popeye meskin (akka i t-ţlaqaben) εerran-t, ukren-as aserwal : « mi d-ukiγ, ufiγ-d iman-iw akken i yi-d-tesεa yemma ». Siwa s tebluzt tamellalt i s-ifka umeddakwel-is « Bu llebsa tamellalt ». Amek ara xedmeγ a Rebbi ! Amek ara ffγeγ s azrug ! A-ţ-an tekker-ed lall bbwexxam. Mi yi-d-twala iffeγ-iţ leεqel. Twet at_tsuγ « abbuh ! ». Yuγal am_makken γadeγ-ţ. Tessusem tekcem s axxam-is, tefka -yi-d tacekkaṛt usebbaylu sburreγ-ţ. Nemneε ! Helleseγ-ak tacekkaṛt-nni ffγeγ. « Sebεa wussan i ţ-ilsa ». Yuγal yufa aḍellaε iqqers yakkwiččuṛ t_tifawtin. Ixaḍ-it. Yuγal yaεna iguduyen d les poubelles : ma d asebbaḍ idda, ma d amessak daγen, ma t_taγenğawt tedda. Yufa ula t_tafeṛciṭ n lfeṭṭa wissen wi ţ-iḍeggṛen. Yufa liẓar ukawaču isburr-it amzun d abeṛnus.

16 Tamart tečča-t. Tilkin tcalint fell-as. « Yuγal-asent d abulbaṛ ». D aklucaṛ n tideţ. Armi d asmi iḥqer iman-is, yeεya di lmizirya taberkant. Ulac lğifa ur isfuḥ neγ ur ičči : laẓ d lxuf t_tiγwemdin deg_gwεebbuḍ-is. Iṭṭef-iţ d abrid γer tmurt. Yufa yemma-s deg Aẓru. Akken kan ijweğ gma-s Ṭeyyeb. Yemma-s, NNa Dehbiyya, tewweḍ si lfeṛḥ igenni. Temlal tasa d wi turew. Tasa-s γef Belεid t_tamehbult. D neţţa i d « Berḍ n lɛecc » ; d amaẓuz [4]. Yernu seg_gwasmi meẓẓi ur izmir i iman-is.

17 Dγa ula di tmurt, laẓ ihba medden. Yiwen ur imniε. Lqahwa n Micli, 5.000 kan i d-tsekcam i waggur. Ṭ eyyeb yunag γer Lz̦ayer ma ad yaf kra n temrest [5]. Ma d Belεid ibbud di Leğmεa Ufella, imir bennun dinna Ugug [6] n trisiti. Agelzim ur as-izmir ara. RRẓen ifassen-is γer ccγwel. Maεna imi yeγra, ṭṭfen-t d aεessas n lmexzen, yufa aγrum yerna idduri γef iğadaṛmiyen. Iqqar tiktabin, ikkat snitra Waqila tfukk lmizirya. Awah ! Tawekka n tissit, akken kan irẓa laẓ, tuγal-it-id. Ur izemmem useggwas di Leğmεa Ufella, iddem tiqarwalin-is. Yuγal γer taddart tikkelt nniḍen. Ifassen d ilmawen. Ṭeyyeb nnsen ula d neţţa εerqent-as. Ibra-yas i tmeṭṭut-is. Iṛuḥ γer Fṛansa Iqqim-ed Belεid neţţa d yemma-s. Maεna, NNa Dehbiyya ula d neţţat wissen d acu-t waḍu i d-isuḍen deg-s. Texseṛ-as ṭṭbiεa, tuγal t_tifelflet. Yal ass d imenγi neţţat d mmi-s. Aṭas i snezhen lğiran. QQaren-asen « axxam iderwicen ». Akken i teḥma tdebbuzt gar-asen, NNa Dehbiya twureb γer weltma-s di Buluγin.

18 Iqqim Belεid iman-is, axxam d ilem ; ulac ula d imensi g_giwen yiḍ. Yerna tezga tergagayt fell-as. Iţquṛaε iğadarmiyen. Yal tikkelt mara ten-iwali agwemmaḍ, ad iffeγ taddart. Iţţagwad yakkwat taddart amar a t-zzenzen.

19 Tewεeṛ tudert di lawan-nni. Učči yakkws buṭayma [7] : yal aεggal s ukerṭun-is ; γur-es azal s wayes ara yedder. Leqbayel msakit teγli-d fell-asen yiwet lmizirya t_taberkant. Ulac wiara irefden wayeḍ. Leswaq d ilmawen. Wid isεan lmal ččan-t neγ a t-awin wiyiḍ t_taseglut MMγen medden γef tmizar ; Yuγal lawan ubelluḍ d ubazin : γef widak nniqal ğğan. Ma d igellil wer ğğin i t-ffïγen. Ma d Belεid « akken llan medden a nili ». Iḥmeẓ agus-is, timaqaqin-is ulint-tent tiqqad. Iţţaru i medden tibṛatin, ţţaken as-d ayen i wumi zemren. Maεna ur zmiren ara. « D acu ara k-d-yefk laẓ ? »

20 Illa yiwen d aḥbib-is akken i d-kkren si temẓi εedlen aṭas. Xas akken ula d neţţa ixuṣ, issasay-as-d kra n tbaṭaṭatin, kra n weγrum, kra n wurawen n leεdes. D acu i t_tawant ? Tεereq-as. Yernu ulac uglan : ur izmir ara ad iffeẓ iniγmam am neţţa am medden. Isseknaf-iten d aseknef ad ilqiqen. Axiṛ-as igiṛu wala mummu n tiṭ-is. DDexxwan iţwanas-it deg_giḍ mi yeţεezziṛ γef_fisefra, tulluzin [8], timucuha.

21 Dγa deg_gwseggwas-nni yesεedda weḥd-es deg Aẓru, aseggwas-nni n lmizirya taberkant, laẓ, tugdin d iγeblan, deg_gseggwas-nni n tlata u ṛebεin i_gebda tira s tmeslayt « n bu ḥafi ». Idles « uberraḥ di ssuq » [9]. Yura aṭas d asefru, kra n tmucuha am « Tafunast igujilen », « Tamacahuţ Uwaγezniw ». Yura daγen yiwen umaεraḍ [10] γef lexḍubegga. Neţţa wer ğğin ixḍeb akken ilaq.

22 Akken tebγu tili ddunit, teţzerzir, tseffeḍ, teqreḥ. NNa Dehbiya teεya di temdint issawel-as-d uεessas n wexxam. Tuγal-ed s Aẓru. Ṭeyyeb daγen ikfa fell-as uγrum di Paris, ibren-ed γer tmurt. Ifṛeḥ nezzeh Belεid s nnekwa n gma-s imi neţţa iteddu mebla lekwaγeḍ. Ireṭṭel-as-ţ Ṭeyyeb. Iğğa-t cwiṭ lxuf. Iṭṭawel-iţ armi d Micli : anda ur igir ara iman-is. Iţţaru tincirin i tḥuna, ixdem di ttberna Yiwwas iskeṛ, yaf-ed iman-is di lḥebs. Ɣef yisem n Ṭeyyeb-nnsen. Imneε, ur as faqen ara d amẓerṭi. Iqqim kra n wussan i « tili », iffeγ-ed. Yuγ ḥal neţţa d yemma-s msamaḥen ; ţţemlaεin ikfa imenγi gar-asen. A d-nini waqila d ussan-nni kan i yessen lehna di ddunit-is akkw. Ičča, iswa, yura, γur-es nnekwa s wayes iteffeγ. Wanag ayen isεedda d wayen i t- yuṛğan d ğahennama.

23 Lḥaṣun tafamilt-a amzun si ṭikkuk i d-cetlen. Yiwwas ikker-ed Ṭeyyeb, yiwen ur ibni, yiwen ur as-iεeggen, iṭṭef abrid γer Paris, amzun d kra i s-d-isuḍen di tmeẓẓuγt. Iwwi nnekwa-s. Ur εad i tezdem tewwurt, NNa Dehbiyya tenna-d al_Lz̦aγer.

24 Ma d Belεid ula i d-nini Yeεya di tudert am ta : ulac adrim, ulac aḥbib, ulac nnekwa. « Welleh ma εawde γ-as-ţ ! Akken i d-tusa tusa-d ; lmut wala tudert am ta. Akka i t_tamurt. Tismin, laẓ, akewwec, tilkin, FFeγ γer beṛṛa at_timγureḍ ». Meεna anda ara yerr ? Anda tlelli i tudert ? Ussan-nni i yebges ad yinig, iğğa tamurt, yelli tawwurt i ğahennama s ufus-is.

25 NNa Dehbiya teğğa aqcic deg_gwexxam amezwaru. Iţţusemma d gma-s n Belεid. QQaren-as Muḥend Saεid. Illa di Meṛṛuk yuγ taṛumit. Isεa taḥanuţ. « Ulac anda nniḍen, γer Muḥend Saεid kan ara rreγ ». Ɣas akken ur t-issin ara, maεna « gma-k d gma-k, γas d mmi-s n yemma-k ». Ahat a s-d-yaf amkan, imi leqraya iγra. Iṭṭef-iţ d abrid γer Bgayet γef uḍar. Dinna insa kra n wuḍan di leqhawi. Syin yiwen ur iẓri amek iwweḍ armi d Ujda γer tama n tlisa n Meṛṛuk. T_tamacint i_geṭṭef neγ d lbabuṛ ? Deg Ujda armi d Ribaṭ iwet-iţ γef uḍar. Din yaf dadda-s Muḥend Saεid. Issels-it, isečč-it, issens-it aṭas. Yura kra imagraden [11] deg_giwen ujeṛnan s tefṛansist. Armi d yiwwas Muḥend Saεid yufa « lεebd-agi mačči d lxelq ».

26 Tikkelt nniḍen a-ţ-an terwi fell-as. Yuγal s amenḍer. Yeεna abrid γer tmurt γef uḍar, meεna « tamurt tebεed wansi d-teṭṭilli » :

27

Anda llan wid ikerrzen
Akal idγaγen
D lkifan neγ d luḍa
Anda llan wid yemmuten
S ţţliliw meḍlen
Mi γlin f nnif t_tameγra
Anda llan igerfiwen
Lbaz ilef d wuccen
Anda telliḍ a lγaba !…

28 Tikli d ussan d wuḍan. Yuγal irza-d fell-as laẓ. Ikcem lḥebs mačči tikkelt neγ snat γef tissit d umenḍer. Iggan beṛṛa, d iṭij neγ d lehwa, deg_gεecciwen, ddaw tqentyaṛ. Ma ibzeg at_tekkaw llebsa fell-as. Ikcem-it busemmaḍ. Yiwwas yuγ-iţ di tḍawsa-s. Iţwet. Teṭṭef-it tawla, times teţţenfufud di tedmert. La tuberculose tegguni-t La teţṛrağu melmi ara d-teẓdem fell-as. Yernu beεden Igawawen : « din i yi-iţṛağu uẓekka ».

29 1947 : Yuγal am Sidna Yub. Yuser aksum. Ḥaca iγsan i d-yegwran. Ula d acebbub iγli-yas anẓad. Ikcem lḥebs di Meṛṛuk, tikkelt tamez-warut di Ujda ẒẒεen-t-id γer Lez̦z̦ayer. Iεedda-d Meγniya, iḥrured-ed γef uḍaṛ armi d Tilimsan. Mi yewweḍ ar εeyn Lḥut γer tama n Tilimsan, yura :

30 « Amek i d-ffγeγ si Meγniya lexmis iεeddan ; mi d-ukiγ, ufiγ-d iman-iw d ameḥbus. Sekṛeγ, ur cfiγ ara mi kecmeγ. NNan-d d medden i yi-skecmen. Asikriṭari-nni n kumisaṛ d ilemẓi, d argaz n lεali, iluεa-yi-d γer lbiru-ines, inna yi-d : « A gma tagi t_tikkelt ti s tlata i kid-εebban γer da tsekreḍ. Ẓriγ d iman-ik kan i tḍurreḍ. Teţsewwireḍ ayen s wacu ttesseḍ imi teţţaruḍ tibṛatin, yernu teţţagwmeḍ-d i medden. Fehmeγ teγriḍ aṭas. Yernu aṭas i tekkateḍ di ddewla. Nekwni ccγwal-nneγ d la police, tessneḍ d acu… Yernu neẓra-k ur tesεiḍ ara lekwaγeḍ ; ahat d amẓeṛṭi i telliḍ, neγ ahat seg_gwidak-agi itcebbwilen tamurt Neẓra daγen ẓẓεen-k -id si Meṛṛuk. Ma tuγeḍ awal-iw, ddem lqecc-ik, aya. Dagi tamdint meẓẓiyet, ulac amḍiq i ubeṛṛani. Aweḍ yer Tilimsan, dinna yiwen ur d-issikid yur-ek. At_tafeḍ iman-ik. Ha-ţ-a tbeyyiṭ n tmacint. Ha-t-an upaki n dexxwan. Ma t_tadrimt ula i k-xedmeγ ».

31 Idda yid-es yiwen ubulis armi d llạgạṛ, issuli-t γer ufagu. Ɣef ṛebεa n tmeddit, iwweḍ γer Tilimsan, aḍellaε ger ifassen deg_gwmur n tba-lizt.

32 Di ssuq n Tilimsan izzenz ṛbaεṭac igiṛṛuyen i s-d-iqqimen. Yuγ-ed cwiṭ n weγṛum acku aεebbuḍ amcum ibda ikkat abendayer. Iṭṭes beṛṛa. Azekka-nni ileqwḍ-ed tibexsisin ifteṛ yes-sent. Yufa-d axeddim : d aεessas uεeṛqub. Aḥlil win ur neẓri ! Tewεeṛ ddunit maa k-teṭṭef di tmurt tabeṛṛanit bla lekwaγeḍ, bla asuṛdi. Ma d llebsa γur-es tajellabt t_taḥercawt. Bab uεeṛqub-nni ur as-d-issuter ara isem-is neγ ansi i d-ikka. Tajeṛniṭ ulac maḍi : 750 F i waggur ; 25 F deg_gwass yakkwd snat n teḥbulin n weγrum n temẓin, yakkwd cwiṭ n izegza [12]. Maεna Belεid yufa anda ara iddari si laεḍil. Ma d ameεllem-is lefhama mačči yur-es i d-tsewweq : ulac ajeṛnan, ulac taktabt Irra-ţ i tbeṣlin d ṭumaṭic imi acemma ur as-d-igwri.

33 Kra n wussan kan, ṛebεa neγ xemsa di dduṛt, irra-d idammen. Skecmen-t γer sbiṭaṛ n Wehṛan. Inṭeṛ aṭas. « Di sbiṭaṛ, učči yelha yal tiremt : tgwet tgwella armi tugar deg_guduyen. Ziγ wiilluẓen iẓra d acu teswa tawant ! »

34 Xas akken aṭan-is d win ur nḥellu, tuγal-it-id cwiṭ teṛwiḥt. Irfed iman-is. Yuγal γer tγuri t_tira. Iţţaru kra yekka wass. D acu γef irγa d idlisen [13] umezruy [14] d ijeṛnanen d-iţţawin γef liḥala di tmurt-is.

35 Ussan-nni dγa « Ağeṛnan n Lẓayer » [15] issufuγ-ed kra imagraden γef tmurt n Leqbayel. Mi ten-iγra Belεid, ibren uẓar ger wallen-is. Ifqeε aṭas : « Ihwa yas kan i « M. B. » iger iman-is anda ur as-ilaq. Ulac amusnaw neγ amesjeṛnan i izemren ad aγ-d-issiked mebla tiḥṛraymit… Aṭas i sen-iţţensaren. Ɣef_fakken ţwaliγ ḥaca Aqbayli i ilaqen ad yaru fell-aγ, acku d neţţa i terza tyita… » Ur iẓri ara Belεid meskin dγa ussan-nni kan deg_gwseggwas n 1950, Ferεun yura-d mmi-s igellil, maεna wagi d awal kan.

36 Imuḍan yakkwillan di sbiṭaṛ, azgen ameqqwran d Iṛumyen. Yif-iten aṭas di leqraya, yif-iten daγen akken issawal tafṛansist. Nutni qqaren tiktabin n Tarzan, neţţa iqqar idlisen n la psychologie. Mi ten-iqqar, snejlayen fell-as tugwdin d uḥebbeṛ :

37

Ay atma fukken wussan
S leḥbab akken llan
I inefεen, ala aheggi.

38 « Waqila ussan-agi lemmer ad xtiṛeγ ger yedlisen d lqahwa neγ ddexxan, d idlisen ara awiγ » (…) « A wi yufan idlisen γef umezruy n Lz̦ayer a ten-yeṛwu ! Ad iẓer kra yellan deg ẓuran-is. Asmi qqareγ di Ilakul, mi d-tewweḍ tmeγri umezruy d lemḥasba. Acuγer ? QQareniyi ayen ur ibγi wul. Ma t_tura, mi ssawḍeγ ṛebεin iseggwasen — maεna amzun d amγar n tmanyin deg_gwakken γliγ— la ţḥufluγ amezruy. »

39 Di sbiṭaṛ xas akken mačči d urar, izerri lḥal d aγiwel. Iţţaru tibṛatin d ifezriren, awal inṭeḍ γer gma-s. « Aṭas i yeţkellixen, ulac am yemmak l_leḥqiq » :

40

« A tabṛaţ ikteb ufus-iw
Tawiḍ yakkwul-iw
Tawḍeḍ γer wid n tasa ».

41 Ussan-nni i_gura iktayen-is [16]. Mi yeεya di tira, iţγimi d imuḍan nniḍen, iṭṭilli γer iγeblan-nnsen. ŢŢemyeḥkun timsalin : wa yeğğa arraw-is, wa yeğğa imawlan-is. Dγa Belεid meskin tergagi tasa-s : wissen amek teḍra d yemma-s ?

42 Ikkat armi s-fkan taxxamt i iman-is. Rnan-as-d ṭṭabla « Mi ţţaruγ mačči d urar i ţţurareγ. Ur iyi-d-iqqim ara aṭas di ddunit, maεna ussan ilaq ad fṛuṛxen. Ẓriγ aṭan-iw d acu-t, ulac ṭṭmeε d ayen. Taqcict-nni i yi-d-ijuban taxxamt-a tḥuma-yi aṭas, d уelli-s l_leḥlal ; tḥuma aṭas ama deg_gwaṭan n ţţeğğa ama deg_gwin n tasa. Teţţawi-yi-d ijeṛnanen, ijeğğigen trennu-d yid-es acmumeḥ. Cubaγ-ţ t_tajeğğigt n ṛṛemman di tmazirt Igawawen. »

43 Tesnefsusi-yas cwiṭ tiyersi.

44 Ceyyγεen-t γer sbiṭaṛ n Sig (Lwilaya n Mεaskeṛ). A s-tinid icab iwellef, mačči 41 iseggwasen di lεameṛ-is. Izwi maḍi. Aksum ur d-igwri fell-as. « D ayen ur d-iqqim war a. » Ccibani i s-ssawalen ! Ula t_tikli tewεeṛ fell-as. Ikna lqedd-is d axessaṛ.

45 Iwṛet snitra n yiwen umuḍin d ameẓẓyan. Segmi iffeγ seg Azṛu Uqellal ur ţ-yurar. Xas akken ţţeğğa-s teγli, iḍuḍan-is mazal ḥeṛcen. Snehqiqen-ţ d ssixṭa. Ccna-s γef tmurt yessehbal medden :

46

Ay adrar Igawawen
Lexyaṛ deg_gismawen
Win γef i ţţruγ di lγeṛba.

47 Mi iγili immut d ayen tezreε-t -id teṛwiḥt. Sebεa wagguren i_gesεedda di sbiṭaṛ n Sig. Yiwwas iḥulfa i iγallen-is cuffen cwiṭ : « Aqbayli meskin izga isserγ ayen γef irγa. Ayen isεa d iẓuṛan… Ɛni nexdem ssiyya imi kra n wanda i ţ-nger teqquṛ. Wer ğğin i tdum ṣṣaba. Neγ tameddurt at_tγellel. »

48 Ɣer taggara yaf-ed iman-is di sbiṭaṛ n Mεaskeṛ : din d sbiṭaṛ n wid yeţmeţţaten. D inig aneggaru. Deg-s yiwen uḍaṛ di laxeṛt yakan Kra umuḍin ara ikecmen γuṛ-es ur d-iteffeγ ara ḥacama yekwfen s liẓar bu tfawtin Maεna tamḍelt n weγrib ur treḥḥu yiwen Yiwen ur iţru fellas ḥaca win tuṛğa am neţţa.

49 Si laεḍil, Belεid izga ustilu ger ifassen-is, ikna γef zzmamat-is : timucuha, tullizin, ağeṛnan-is… « Bγiγ ad aruγ kra iwulmen a t-id-ğğeγ ». Ɛeggu d leḥzen ğğan-t maḍi. Idduz.

50 Maεna miara d-iţmekti yemma-s, iţrunday aṭas. D neţţa i d ameεzuzis. D amaẓuẓ. Ur as-irra lxiṛ ula yiwwas. Aṭas i tegrareb fell-asen. Dima iţţaru-yas. Iẓra kra n wayen iḍran di tmurt.

51 Asmi iwet wedfel issaweḍ ṛebεa iγallen, iγumm tizeγwin, iffeγ-it leεqel : amek ara ffγen imeksawen. D acu ara yečč lmal ? D acu ara ččen imdanen ?

52 Ass n 12 Magu 1950 immut. Belεid zedγen sin medden, sin wulawen : ul amezwaru, yurez-it γer wakal d idurar, t_tayri n tmurt akken tebγu tili. Yurw-ed yes-s zzmamat-is. U1 wi s sin iḍeggeṛ-it γer yinig n tmura nniḍen, aḍu n tikli d uqlileḥ, igla-yas-d s ddaεwessu d imeṭṭawen :

53 1947 : Ujda,

54 1948 : Tilimsan

55 1949 : Wehṛen, Sig

56 1950 : Mεeskeṛ.

57 « … tamacahuţ-is tfukk ». Tebda tin n wayen i d-iğğa. Maεna, tagi daγen tilufa-s weḥd-es.

II - Asrifeg ɣef tira n belεid

58 Inna Jean Amrouche deg_gwawal-is : « Yal tameslayt deg-s ladγa tiγri ». Dγa tiγri n Belεid teffel akin i wayen yura. Tennul agwemmaḍ n tmusniwin. Tṛeṣṣa di tsekla [17] n ddunit, γas akken teqqim t_tagujilt ur tekcim tiḥuna neγ timkuṛḍa [18]. Xas akken γunzan-ţ imaẓṛragen [19]. Ar ass-a ḥaca yiwet n teẓṛigt i d-fflγen deg-s. T_tin n J.-M. Dallet d J.-L. Degezelle (F.D.B. Laṛbaa n At Iraten 1963-1964).

59 Imi iffeγ i webrid n tefṛansist neγ n taεṛabt, Belεid iẓra d acu i t-yuṛğan d wayen yuṛğan tasekla i d-yurew. Maεna ixtaṛ, ur indim ara. Xas d abrid bu yedmimen.

60 Di lawan i deg ibda tira, wi iẓran d acu i t_tamaziγt ? Ḥaca wid i wumi qqaṛen kra : « iqudam n tmenjaṛt » neγ « igeṭṭumen n tegrawla ». Di lawan-nni kra wwin i nesεa d amanı iţţaru s tefṛansist neγ s taεṛabt. Ma t_tamaziγt d awezγi. Acku timeslayin-a llant t_tid n tmussni, neγ n tedbelt [20], neγ udabu [21], neγ n ddin. T_tid i qqaṛen wid ara yaγen imukan ; t_tid i sγaṛayen wid i ten-yuγen. Ula d win meskin wer ğğin ikcim llakul, issen « taṛumit n weγrum », acku t_taṛumit i d-issasayen aγrum neγ tabuftikt. Neγ tikwal t-taεṛabt. Liḥala akken kan am_mass-en am_mass-a.

61 Ma d Belεid yeγṛan taṛumit armi icεef, i ţ-iţmeslayen, i ţ-iţţarun akken ilaq (yura tullizin [22], imagraden [23] i iğeṛnanen) imal wul-is ar tmaziγt Iṛwa taqbaylit, iṛwa daγen laẓ. Immut di lihana t-tameqqwrant. Lemmer meqqaṛ ayen i d-iğğa iţwassen, teqqed teḥla ! Lemmer i t-id-ibedder wegdud ass-a, am_mass-a. Maεna idder d amengur, immut d amengur.

62 Anwa akka issnen Belεid At εli menqel wid terza tyita. Lemmer mačči d Dallet i t-imenεen yili tečča-t tatut. Neţţa « aεṭi-t ṣṣeḥḥa », ayen i wumi yezmer ixdem-it.

63 Belεid illa ifíeγ tiṣenṭit s tikta xas agerbuz [24] di taddut. Iεac am yilef deg_gwmadaγ. Maεna amadaγ n medden yugar win n_lewḥuc. Maεna « iţţaγ lḥal lxateṛ-is ithenna ; ikkes uḥebbeṛ segmi ifra d yiman- is » akken yura deg « Asmi heddṛent lehwayec ».

64 Segmi iwweḍ d argaz if aq : Aqbayli ur t-id-iṣaḥ wemkan d awezγi ger Iṛumyen. Meskud iqqim d Aqbayli. Bu teqbaylit wer ğğin irfed aqeṛṛu izga s ddaw uzaglu neγ am lmal mebla ameksa Amezruy n Lez̦z̦aγer i s-ffren di temẓi ibγa a t-yissin. Tikta-yagi uγalent-as t_tisfiwin. Ţbeεburent deg_gwefwad-is armi d asmi ṭṭreḍqent, tewweḍ tfidi s iγes : iẓẓeṛti.

65 Segmi iẓẓeṛti di Tunes armi d asmi immut, « idda d yiman-is ». Ikemmel deg_gwebrid-is, imlal wul-is d wallaγ-is. Maεna abrid ur εad inğiṛ, ibεed wansi teṭṭili tafat Irra-ţ i tira, ccṛab d ccnawi. Cwiṭ ičča-ţ di ṣṣeḥḥa-s. Iεac s « l’épée de Damoclès » nnig uqeṛṛuγ-is.

66 Medden — imusna wen n Leẓẓayer — ttullsen si tafat i d-ikkan si Luṛup neγ si Maseṛ ; neţţa isukk tamuγli-s γef taddart n Azṛu-Uqellal. Iṛessa-ţ din, ulac acu i s-innesren. Kra n wayen teẓra tiṭ, yura-t ufus. Ama d « lexḍubegga » ama d « sut taddart » ama d « at zik » neγ at tura Ma t_timucuha, fiḥel ma nesmekti-tent-id.

67 Ayagi i d-nebder meṛṛa t_tasrif [25] n Belεid. Isefra-ines neţţa, mačči diri-ten, maεna a d-nini ur irni kra γef_fayen i d-iğğa Si Muḥend u Mḥend.

68 QQaṛen Belεid mačči d bu debbuz. Mačči t_tideţ ! Xas ţţeğğa-s ur tezmir ara i ubunyiw, maεna iwet abunyiw akken nniḍen. Takriṭ [26] tezdeγ ama t_tasrit-is ama t_tamedyazt-is.

69 « Iţȩxnunus deg_gwbellaε, la isa wal a dellaε !! » Aεebbuḍ d ilem, daγ allaγ iţwarez di tugwdi — deg iğadaṛmiyen — maεna ifka asirem di tira-s : yura di « Tmacahuţ uwaγezniw » : « xas akken medden teţţen abelluḍ, igran n yirden t-temẓin ur izmir a ten-yekcem bnadem ; lmexzen n yedrimen, n nnaεma, lekwaγed yakkwn ttrika-nnsen akken ma tella ».

70 Asirem izdeγ Belεid xas ddunit berriket. Neţţa iḥbez di lḥbes yugwar lqefs, iẓra llan « wid irekben akken γef kra n wefṛux ur iẓri ḥedd isem is ».

71 Ussan isεedda di taddart-is, isεedda-ten ger iderγalen ur nefṛiz tilufa. Ma d neţţa leqṛaya iγṛa. Axateṛ iwseε, iččuṛ. Aqbayli izzer di nngaḥi d lihana, maεna llan wid i wumi « ifka Ṛebbi ṣṣifa d zzyan d sser. »

72 Belεid ijeṛṛeb aṭas imi εeddant akkwfell-as. Ulac tamduct iluγen deg_gwaydeg ur ixnunes. Tamdint tessexsaṛ medden. « Dinna di temdint ccγwel-nnsen d llaεb d leqmeṛ. » Iwεaṛ leqmeṛ… ass-enni ikcem-it ubeεεuc n leqmeṛ. Iẓra d acu i d-issegwray.

73 Belεid iţţamen s Ṛebbi am neţţa am medden. « Iţkel γef Rebbi, γures kuld ishel » maεna « ḥyu-yi ass-a, xas enγ-iyi azekka. »

74 Ay ayen iεeddan fell-as meskin ! Belεid afermac, iğğan tuγmas-is di Tunes, ar iḍ-a issaram maεna asirem-is ur εad i d-iffeγ, terẓa-t tilawt [27]. « Uwet ay atmaten mmer ad iyi-tḥemmel yiwet n teqcict am Faḍma, ula d leḥcic a t-ččey, γerna ẓid. Maεa mačči n wudem-iw ! »

75 Mi isukk tiṭ γef wid γeṛwan — xas di lawan-nni qlilit, mačči am tura — ulac tismin deg_gul-is, ulac lqeṛḥ. Maεna iţfelliq wul-is deg_gwidak iţţakwren atmaten-nnsen yerna teffren tixeddaεin s ddaw uqenduṛ. SSdaqa « mačči d win ara iččaṛen tajmaεt, ad ifk talqimt i umessebrid a s-yini : Ečč ! akken a t-ẓren medden. »

76 Belεid mačči yiwet n tekti i t-izedγen : gwtent γef tikkelt. Iţwagzer gar-asent :

  • yiwen wul iqqaṛ-as -d : « akin ! », wayeḍ iqqaṛ-as : « akka-d »
  • Tayri d lkeṛh
  • Adebbuz d lεafya
  • Arruz d yinig
  • Laẓ t_tawant
  • Zzwağ d berru
  • Lḥebs t_tlelli
  • Ddin d ccṛab.

78 Lḥaṣun t_tikwal : tedṛa yid-es am_makken εeṛqent-as. Tebḍa tasa-s d iceffiṛen. Iţwagzer ama di tmeddurt-is ama di tira-s.

79 Deg_gektayen [28] -is, win iyi-iεeğben maḍi d « Jeddi » akkwd « At zik ». Din i isukk tamuγli γef imrawen-nney. At zik čḥuṛen d nniyya : lmaεna n wawal-a ẓẓayet. Fhem : at zik qeblen yal azaglu bubben-t : εeryan, laẓ, win i d-yusan inheṛ-iten D nutni y γ-t-ixedmen. T_tid i xedmen i neţxelliş. Xas akken « kkaten uzzal » mama ẓẓaẓayen tilisa.

80 « Jeddi » xas akken iḥemmel taḍṣa d uqeṣṣeṛ maεana d amγaṛ azemni. Iẓra d acu teswa tudert, d acu swan yemdanen. Xas akken d aderγal iεeqqel medden γer tikli. M-ara iteddu iţaεqal abrid γer tseddaṛin. Neγ asmi yeḥbes maḍi iţţarra ddehn-is γer tiγri n lmal. Ma isla i taγaṭ a s-yini a-t-an ibra-d leflani. Ma tesrugmet tfunast a s-yini : wagi d leflani… Yerna « jeddi » yunag di temẓi ; am neţţa am at taddart : ixdem di lγerba ; igzem idurar, ahat ima lebḥuṛ.

81 Deg_gektayen-is γef at zik, Belεid isufrar-ed tiḥḥeṛci n wemγaṛ akkwt_tiḥṛaymit n temγaṛt : asmi icemmeṛ aqenduṛ-is zdat yiwet n temγaṛt, izzekn-as dduzan-is.

82 Tamsalt n taεrnamt — neγ tuččit — ur ţ-izgil ara. Tawelliţ ur teţţeffeγ deg_gwexxam u baba-s ma ixuṣ asuṛdi. Ilha neγ diri-t : akken i d lqanun !

83 — Amek i jemmεen idrimen imezwura-nneγ ?

84 Di lawan-nni ulac lbạnkat. Wid iḥeṛcen : ayen i d-issas wass ičč-it yiḍ, ma d wid itcuḥḥun d amruj i qqazen di tmazirt. Win i k-id-iwalan ikfa fell-as laẓ !

85 « Aqeṛṛu ceffun wat zik » ccfaya n wegdud imsed aṭas, acku ur ţţarun ara medden. Kra n wacu iḍeṛṛun iţwajerred deg_gwqeṛṛu n bunadem. Wa iţţağğa-t -id i wa. Ama d lfeṛḥ ama d lqeṛḥ, ama d lεaṛ ama d iseγ.

86 Ma illa sin mnamaren γef yiwet n temsalt, win ara d-yinin aṭas n limaṛat fell-as, d awal-is ara iεeddin. CCfaya n wegdud t_tin n tmurt.

87 Ula d arnkan n thellet [29] illa di tira n Belεid, illa zik di tmurt. A tafeḍ ccna n lεib ger at wexxam, maεna yal wa isdewnin deg taṛkunt-is neγ « mi d-irra tabburt ».

88 CCeḥḥa d imγaren akken iddukulen. Acku ţţagwaden teγzi n laεmeṛ. Mačči d luf i yugin maεna tewεaṛ tewser. Dγa temṭi txeddem γef tewser. Temẓi, ilaq at_tcuḥ i tewser. Maεna cceḥḥa mačči d aslaẓi, xas aḍeggeε n tgwlla diri-t. At wexxam sεan ddaεwessu. CCeḥḥa tezga di llebsa. Am nwayyem am temγaṛin, aqenduṛ izga. D llebsa uqenduṛ i yerran γef yemγaṛen. Aqenduṛ m-ara iddd s tγweggwaṭ t_tin i d llebsa imezwura-nneγ. D udem n tugna [30]-nneγ.

89 Tamurt i deg ulac ibulisen, ulac iserdasen [31], tella deg-s laεnaya. Laεnaya ulac lmetl-is di ddunit meṛṛa. Laεnaya tezdukkel kra yellan t_tasuda [32]. Laεnaya fell-i fell-ak. Dγa a d-iniγ wis ma temmut niγ mazal. Akken yura Belεid : « [ahat] ddunit yakkwmačči d adγaγ ; illa wul deg-neγ ur iţnuzu ara di ssuq ».

90 Tura a d-nesrifeg aγanib [33] n Belεid. Fell-as i tura C. Lacoste-Dujardin : « kra n yedrisen [34] ijdiden ččuṛen t-tamuγli γef la psychologie n tmetti [35] akka am « Tfunast igujilen » n Belεid At εli. »

91 Belεid d amaru n wegdud, mačči n tmucuha. Iṛeṣṣa di taddart-is, di tmurt-is, tamuγli. Ma d lfeṛḥ yaεna ma d lqeṛḥ daγen, ama di tawant ama di laẓ ! Kra n wacu i s-ifellqen tasa isrusu-t γef lkaγeḍ. T_tira tatrart. Tikwal iţţaru taqbaylit akken i teţmeslay, t_tin iẓuṛan. « Awal iţţawi-d wayeḍ », iţţak-ed lemεani n temγaṛin, itzewwiq yes-sent adris [36]. Awal d lemtul ţţaken dderz i tira.

92 Tikli tεennu tamsalt, ilaq ad isuref bnadem m-ulac ad iqqaṛ t_taγeṛt !! Tikwal iqelleb cwiṭ aγanib, iţţak udem n tefṛansist. « Taḍṣa-nni ur isεi ḥedd ala neţţa ». Mаεnа di tmaziγt neqqar : « yiwen ur iţţaḍṣa am neţţa ». Tegzem temslayt-nneγ. Yura daγen : « udem-is armi i s d-iqqim ala agwlim » ; nekwni a-d nin : « i d-yegwran deg-s ala iγsan ». Ticki ibγa ad iffer isem iţţaru : « ufiγ Malḥa At… la tteţţ ṛemḍan. »

93 Ihi Belεid ibeggn-ed tameslayt mačči t_tasaft yezmer ad yeṛẓ waḍu ; tameslayt d aγanim yeţleγwayen almend n wansi d-yekka waḍu. Xas akken ṛqiqet ţţeğğa-s aḍu ur s-izmir ara.

94 Wagi d asrifeg kan i d-nesrafeg aγanib akkwt_tmeddurt n DDa Belεid. A wi ddern ad as-nales. Ad as-ngerrez tazrawt [37], a neεṛeḍ ad as-nerr amḍiq wer-ğğin iṭṭif di tsekla-nneγ.

95 Yal tikkelt m-ara γṛeγ aḥric di « Belεid », d awal-agi i d-izeggwiren : « limer d lebγi wi immuten iglu s wayla-s ». CCwi awal-agi ur iffiγ ara. Ayla iqqim-aγ-d.

ZZMAMAT [38]

  • - J.-M. Dallet et J.-L. Degezelle : Les Cahiers de Belaïd ou la Kabylie d’antan, vol., 1 : textes ; vol., 2 : traductions. Fort-National (Algérie), F.D.B., 1963.
  • - C. Lacoste-Dujardin : Le conte kabyle, Paris, Maspéro, 1970.
  • - J. Amrouche : Chants berbères de Kabylie, Paris, Chariot, 1946.
  • - N… : Amawal n tmaziγt tatrart, Paris, Imedyazen, 1980.
  • - Enquête personnelle (Yunyu, 1982).

Date de mise en ligne : 09/01/2023

https://doi.org/10.3917/edb.002.0128